Od 1 stycznia 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/852 w sprawie rtęci oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1102/2008. Głównym celem dokumentu jest ochrona i zdrowia ludzi przed emisją i uwolnieniami rtęci oraz jej związków. Szkodliwe działanie tego pierwiastka stało się przedmiotem wieloletniej polityki Unii Europejskiej mającej na celu zaprzestanie jego wydobycia, stosowania w produktach i procesach przemysłowych oraz bezpieczne gospodarowanie odpadami rtęciowymi.

„Płynne srebro”

Rtęć jest jedynym metalem, który w warunkach naturalnych pozostaje w stanie ciekłym1. O jej właściwościach pisano już w starożytności. Nazywana „srebrną wodą2” lub „płynnym srebrem3” przez wiele stuleci była wykorzystywana do różnorakich celów. Szczególnie „przyjazny” dla rtęci okazał się rozwój przemysłowy. Srebrzystoszary metal znalazł zastosowanie w produkcji wielu przedmiotów (termometry, baterie, amalgamat dentystyczny, lampy fluorescencyjne) oraz w procesach przemysłowych (wydobycie złota oraz przemysł chloro-alkaliczny).

Jedna z największych kopalni rtęci w Europie znajduje się w Almadén w Hiszpanii, na terenie której wydobywano rtęć już w starożytności. W 2001 roku wydobywanie rtęci w Almadén zostało zaprzestane, a kopalnia została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO4.

Toksyczny problem

Tymczasem w styczniu 2005 roku Komisja Europejska przyjęła tzw. „Strategię Wspólnoty w zakresie rtęci5”. Poprzedzony badaniami i międzynarodową dyskusją dokument miał na celu ograniczenie lub wyeliminowanie antropogenicznego uwalniania rtęci do atmosfery, wody i gruntu. Pierwiastek ten został uznany za wysoce toksyczny dla ludzi i ekosystemów. Jak zauważono w Strategii - „wysokie dawki (rtęci - przyp.) mogą okazać się śmiertelne dla ludzi6”. Niskie dawki mogą być również przyczyną poważnych zaburzeń neurorozwojowych, chorób układu krążenia, rozrodczego i odpornościowego.

Szczególnie toksyczną formą rtęci jest metylortęć. Związek ten mając zdolność do biokumulacji m.in. w rybach i owocach morza, może przenikać do wodnego łańcucha pokarmowego, zagrażając zdrowiu i życiu ludzi, a szczególnie dzieciom i kobietom w wieku rozrodczym. Jak dowodzą badania, metylortęć posiadając zdolność przenikania bariery krew-mózg oraz bariery łożyskowej, może wpływać m.in. na zahamowanie rozwoju umysłowego dziecka.

Źródła emisji

Rtęć jest naturalnym składnikiem skorupy ziemskiej7, jednak jej obecność w środowisku jest również efektem działalności człowieka. Znajdująca się w atmosferze, wodzie i glebie rtęć i jej związki to m.in. skutek:

  • wydobywania i przetwarzania rtęci,
  • spalania węgla,
  • stosowania rtęci w produktach i procesach przemysłowych,
  • wydobywania złota na małą skalę,
  • gospodarowania odpadami zawierającymi rtęć.

Według unijnej polityki w zakresie rtęci należy ograniczyć emisję rtęci do środowiska (szczególnie w zakresie jej antropogenicznych źródeł) oraz skutecznie zmniejszyć podaż i popyt na ten pierwiastek. Ważne jest również zwiększenie świadomości problemu występowania tego metalu w środowisku.

Globalne wyzwanie

Aby jednak rozwiązać problem rtęci w środowisku nie wystarczą wyłącznie inicjatywy lokalne lub krajowe. Niezbędne są działania o zasięgu międzynarodowym, gdyż rtęć jest pierwiastkiem, który może przemieszczać się w środowisku. W Unii Europejskiej od 40-80% całkowitej dyspozycji rtęci pochodzi spoza Unii8. Dlatego emisja tego pierwiastka do środowiska jest problemem transgranicznym i wymaga rozwiązań globalnych.

Konwencja z Minamaty

W 2013 roku Unia Europejska i 21 państw członkowskich podpisały pod egidą UNEP międzynarodową konwencję w sprawie rtęci (w 2014 roku konwencję podpisały kolejne 4 państwa członkowskie, w tym również Polska), nazwaną „konwencją z Minamaty9. Kilka lat później, 18 maja 2017 roku w siedzibie ONZ w Nowym Jorku konwencja została ratyfikowana10, powierdzając tym samym realne zaangażowanie i rolę Unii Europejskiej w międzynarodową politykę w zakresie ograniczania emisji rtęci i jej związków.

Nazwa międzynarodowej konwencji w sprawie rtęci z 2013 roku, pochodzi od japońskiego miasta Minamata, w którym w którym w latach 1950-1960 doszło do tragicznego w skutkach, masowego zatrucia mieszkańców metylortęcią11.

Konwencja z Minamaty zawiera m.in. zobowiązanie do:

  • ograniczenia wydobycia rtęci,
  • zaprzestania produkcji, przywozu i wywozu licznych produktów zawierających rtęć,
  • bezpiecznego dla środowiska składowania rtęci i odpadów rtęciowych12.

Przepisy konwencji z Minamaty mają na uwadze cały cykl życia rtęci - począwszy od jej wydobycia, zastosowania w procesach przemysłowych i produkcyjnych, kończąc na zagospodarowania odpadów rtęciowych.

Rozporządzenie w sprawie rtęci

Aby dostosować unijne przepisy do zapisów konwencji z Minamaty, jak również kontynuując dotychczasową, wieloletnią politykę w dziedzinie rtęci, Parlament Europejski zatwierdził 17 maja 2017 roku Rozporządzenie w sprawie rtęci oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1102/200813.

Powyższy dokument, który stosuje się od 1 stycznia 2018 roku, zawiera przepisy dotyczące produkcji, stosowania i handlu rtęcią, związkami rtęci, mieszaninami i produktami zawierającymi rtęć. Rozporządzenie reguluje również problem właściwego gospodarowania odpadami rtęciowymi.

Od 31 grudnia 2020 roku zakazem produkcji objęte są m.in. takie produkty z dodatkiem rtęci jak: baterie lub akumulatory, które wagowo zawierają powyżej 0,0005 % rtęci oraz nieelektroniczne urządzenia pomiarowe (np. barometry, higrometry, termometry i inne urządzenia do nieelektrycznego pomiaru temperatury14).
Od 1 lipca 2018 roku amalgamat stomatologiczny jest zakazany w leczeniu zębów mlecznych, leczeniu stomatologicznym dzieci poniżej 15 roku życia oraz kobiet ciężarnych lub karmiących. Od 1 stycznia 2019 roku stosowanie amalgamatu stomatologicznego dopuszczalne jest wyłącznie w formie kapsułkowej15.

Bibliografia:

1 Bylica A., Furmanek W., Walat W., „Świat metali”, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów, 2014.
2 jw.
3 Lautenschläger K.-H., Schröter W., Wanninger A., „Nowoczesne kompendium chemii”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
4 Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kopalnie_rt%C4%99ci_w_Almad%C3%A9n_i_Idrii, (dostęp: 19.03.2018 r.)
5 Komunikat Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego, Strategia Wspólnoty w zakresie rtęci, COM(2005) 20 końcowy, Bruksela, dnia 28.01.2005.
6 jw.
7 Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie rtęci oraz uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1102/2008, [COM(2016) 39 final – 2016/023 (COD)]
8 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/852 w sprawie rtęci oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1102/2008.
9 http://www.mercuryconvention.org/ (dostęp 19.03.2018 r.)
10 Komisja Europejska, Komunikat prasowy, UE chroni obywateli przed toksycznym działaniem rtęci poprzez działania na szczeblu międzynarodowym, Bruksela 18 maja 2017 r.
11 Wniosek, Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie rtęci oraz uchylające rozporządzenie (WE) 1102/2008, COM(2016) 39 final, Bruksela, dn. 2.2.2016 r.
12 jw.
13 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/852 w sprawie rtęci oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1102/2008.
14 jw.
15 jw.




Wróć